Czy stres podnosi cholesterol LDL? Co mówią badania

dr Piotr Kaczka (PhD, EMBA) · Ekspert ds. żywienia funkcjonalnego i suplementacji klinicznej
Biofizyk, 16 lat w badaniach i rozwoju w naukach o życiu, główny konsultant kliniczny ogólnopolskiej sieci gabinetów dietetycznych, wykładowca uczelni medycznych. Twórca marki Pro-Noo-Biotics. Więcej: ppbhc.com

Tak, stres podnosi cholesterol, ale mniej dramatycznie, niż piszą nagłówki. W badaniu 199 zdrowych osób w średnim wieku cholesterol wzrósł już zaraz po 2 stresujących zadaniach, a w podobnym eksperymencie taki wzrost wynosił średnio niecałe 4 mg/dl. Ważniejsze jest co innego: osoby, które reagowały najsilniej, po 3 latach 3 razy częściej miały LDL powyżej normy. Twój lipidogram może więc mówić też o Twoich ostatnich miesiącach, a nie wyłącznie o talerzu. To nie słaba psychika. To biologia, z którą da się pracować.

W skrócie

• Jeden stresujący moment podnosi cholesterol niewiele: w eksperymencie z 20-minutowym zadaniem średnio o 3,7 mg/dl, mniej niż samo wstanie z pozycji leżącej.
• Ludzie różnią się siłą tej reakcji. Osoby z najsilniej reagującej 1/3 badanych po 3 latach 3 razy częściej miały LDL powyżej progu klinicznego.
• Związek utrzymał się po uwzględnieniu wieku, płci, masy ciała, palenia, alkoholu, hormonalnej terapii menopauzy i wyjściowego cholesterolu.
• W badaniu INTERHEART (ponad 24 tys. osób z 52 krajów) stały stres w pracy albo w domu wiązał się z ponad 2 razy wyższym ryzykiem zawału.

Czy to o Tobie?

Ostatni rok był ciężki. Projekt, który miał trwać 3 miesiące, trwa już 9. miesiąc. Mama po operacji, więc 2 razy w tygodniu jedziesz do niej prosto z pracy. Śpisz 6 godzin, jeśli dobrze pójdzie. Jesz właściwie tak samo jak wcześniej, a lipidogram, który przez lata był nudny, nagle pokazuje LDL nad kreską.

I od razu pojawia się myśl: „Pewnie znowu coś robię źle”.

Nie robisz.

To bardzo częsty obraz w gabinecie - nazwijmy tę kobietę Agnieszką. 44 lata, kieruje zespołem, 2 lipidogramy w odstępie roku. LDL: najpierw 112 mg/dl, potem 139 mg/dl. Waga ta sama, jedzenie to samo. Zmieniło się jedno: rok, w którym prawie nie było dnia bez napięcia. Agnieszka pyta, czy to możliwe, żeby głowa zmieniała jej wyniki krwi. Stres rzadko bywa jedyną przyczyną, ale w takim roku nie można go pominąć. A badania pokazują, u kogo działa najmocniej.

Jak stres podnosi cholesterol?

Stres włącza w ciele tryb „walcz albo uciekaj”, a w tym trybie organizm wyrzuca do krwi paliwo, także tłuszcz.

Po ludzku: adrenalina i kortyzol (hormon stresu) każą tkance tłuszczowej uwolnić kwasy tłuszczowe, żeby mięśnie miały czym pracować przy ucieczce. Przed drapieżnikiem to miało sens. Przed mailem od przełożonej ma go mniej, bo nikt nigdzie nie biegnie, a paliwo zostaje we krwi. Wątroba przerabia ten nadmiar na cząsteczki, które wożą tłuszcze i cholesterol.

Naukowcy biorą pod uwagę jeszcze 2 drogi:

• przy ostrym stresie krew na chwilę gęstnieje, bo część osocza (płynnej części krwi) przechodzi do tkanek - wtedy w każdym mililitrze jest trochę więcej wszystkiego, także cholesterolu (w eksperymencie Muldoona i wsp. po uwzględnieniu tego zagęszczenia wzrost cholesterolu znikał);
• kortyzol może osłabiać pracę receptorów LDL w wątrobie, czyli „odkurzaczy”, które wyłapują cholesterol z krwi i usuwają go.

Jeden trudny dzień tego nie zmieni. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy alarm włącza się codziennie przez miesiące, a Twoja reakcja na niego jest z natury silna. Tu nie ma Twojej winy, jest tylko mechanizm, który u jednych pracuje głośniej, a u innych ciszej.

Co dokładnie pokazało badanie?

Andrew Steptoe i Lena Brydon z University College London (Health Psychology, 2005) zaprosili do laboratorium 199 zdrowych kobiet i mężczyzn w średnim wieku. Dali im 2 celowo frustrujące zadania: test, w którym nazwy kolorów wyświetlają się w innym kolorze i trzeba szybko wskazać właściwy, oraz obrysowywanie gwiazdy widocznej tylko w lustrze. Krew pobrali przed zadaniami i po nich. Po 3 latach zbadali tych samych ludzi jeszcze raz, na czczo.

Źródło: Steptoe A, Brydon L, Health Psychology 2005;24(6):601-607.

Ja czytam to badanie tak: pojedynczy, niewielki skok to szum. Jego wartość leży gdzie indziej. Pokazuje, że ciało jednej osoby odpowiada na stres lipidogramem wyraźnie mocniej niż ciało drugiej. Jeśli jesteś w tej grupie, Twoje wyniki będą reagować na trudne miesiące szybciej niż wyniki koleżanki zza biurka obok, nawet jeśli jecie to samo.

Czy stres przed badaniem może zafałszować wynik?

Nie na tyle, żeby wynik stracił sens. W eksperymencie Muldoona i wsp. (26 zdrowych mężczyzn) 20 minut stresującego zadania podniosło cholesterol średnio o 3,7 mg/dl, a samo wstanie z pozycji leżącej o 21,9 mg/dl. Pojedynczy stres przesuwa więc wynik o kilka mg/dl.

Mimo to warunki badania mają znaczenie, zwłaszcza gdy wynik jest graniczny:

• rób lipidogram w zwykły dzień, nie rano po nieprzespanej nocy przed ważną prezentacją;
• porównuj wyniki z tego samego laboratorium;
• jeśli LDL jest tuż nad normą, powtórz badanie w spokojniejszym okresie, zanim wyciągniesz wnioski.

Jeśli oprócz cholesterolu masz też Hashimoto, stres dotyka Cię z 2 stron, bo tarczyca również wpływa na lipidogram. Jak stres wpływa na tarczycę i co mówią o tym badania, rozpisałem osobno.

Czy przewlekły stres może prowadzić do zawału?

Przewlekły stres wiąże się z wyższym ryzykiem zawału, a cholesterol to tylko jedna z dróg, którymi do tego prowadzi.

W badaniu INTERHEART (Rosengren i wsp., Lancet 2004) porównano 11 119 osób po pierwszym zawale z 13 648 osobami bez zawału z 52 krajów. U osób, które opisywały stały stres w pracy, szansa zawału była 2,14 raza większa, a u osób ze stałym stresem w domu 2,12 raza większa niż u osób bez takiego obciążenia. To badanie pokazuje związek, nie dowodzi przyczyny, ale ten sam kierunek widać w różnych krajach, grupach i u obu płci.

Przegląd Kivimäkiego i Steptoe (Nature Reviews Cardiology, 2018) dodaje ważny szczegół: u osób, które mają już zmiany miażdżycowe, silny stres działa jak wyzwalacz. Uruchamia układ nerwowy od „walcz albo uciekaj” i stan zapalny, a to dodatkowo obciąża serce i naczynia. Ten sam przegląd przypomina, że część wytycznych klinicznych uznaje już stres za cel profilaktyki u osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym albo z chorobą serca.

Jakie wyniki cholesterolu są w normie?

Normy są te same bez względu na to, jak bardzo się stresujesz. Zmienia się tylko to, jak łatwo je przekroczyć.

Źródło: Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021.

Jeśli masz nadciśnienie, cukrzycę, palisz albo w rodzinie były wczesne zawały, Twój cel LDL będzie niższy i ustala go lekarz. Od jakiego poziomu LDL zaczyna się ryzyko, piszę osobno. A jeśli jesteś po 45. roku życia i cykl zaczyna się zmieniać, dochodzi drugi mechanizm, niezależny od stresu: menopauza sama podnosi LDL.

Co możesz zrobić? Plan w 3 krokach

Krok 1. Zbadaj i dopisz kontekst. Pełny lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy), do tego glukoza na czczo i TSH. Na wydruku zapisz ołówkiem, w jakim okresie życia był robiony: spokojny miesiąc czy środek najtrudniejszego kwartału. Wynik z ciężkiego czasu połóż obok wyniku ze spokojniejszego. Jeśli różnica jest duża, masz pierwszą wskazówkę, że należysz do osób, które reagują mocniej.

Krok 2. Zmień to, co obniża poziom alarmu, a nie wyłącznie to, co na talerzu. Ruch, który podnosi tętno, najlepiej codziennie choć przez 20-30 minut: to najprostszy sposób, żeby ciało zużyło paliwo, które stres wyrzucił do krwi. Sen jako priorytet, nie nagroda za skończoną pracę. Krótkie przerwy w ciągu dnia, w których przez 2-3 minuty nic nie robisz, tylko oddychasz wolniej. Na talerzu: błonnik rozpuszczalny codziennie (owies, siemię lniane, warzywa strączkowe) i tłuszcze z oliwy oraz orzechów zamiast nasyconych. Stresu nie wyłączysz. Możesz za to sprawić, że ciało szybciej z niego wraca.

Krok 3. Wesprzyj wątrobę i jelita, bo tam rozgrywa się los cholesterolu. LIPID CARE BIOTIC to suplement diety, który zaprojektowałem do pracy nad lipidogramem właśnie w tych 2 miejscach: wątroba produkuje cholesterol, a jelita decydują, ile go wraca do krwi. Stosujesz go wieczorem przed snem: 1 porcja 2,83 g rozpuszczona w chłodnej wodzie. W środku: inulina z cykorii, ekstrakt z liści karczocha 600 mg (w tym cynaryna 30 mg), ekstrakt z korzenia szałwii czerwonej, kadzidłowiec indyjski, reishi, N-acetylocysteina, ekstrakt z berberysu indyjskiego, fermentowany ryż czerwony oraz 7 szczepów bakterii (2,5 mld CFU). Fermentowany ryż czerwony zawiera monakolinę K, dlatego LIPID CARE BIOTIC nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób poniżej 18. roku życia i powyżej 70. roku życia. Nie przyjmujesz więcej niż 1 porcję dziennie, nie łączysz go z lekami obniżającymi cholesterol (np. statyną) ani z innymi produktami z czerwonym ryżem, a jeśli masz jakiekolwiek problemy zdrowotne, na przykład chorobę wątroby, najpierw porozmawiaj z lekarzem. Nie zamiast leczenia, obok niego. Minimum 3 miesiące, potem kontrolny lipidogram.

Jak to wygląda, kiedy plan zadziała? Za 3 miesiące masz przed sobą 2 wyniki i widzisz, że trudny kwartał nie musi oznaczać gorszego lipidogramu. Wiesz, jak Twoje ciało reaguje na napięcie, i wiesz, co wtedy robić. Zamiast zgadywać, masz plan na kolejny ciężki okres.

Kiedy iść do lekarza, a nie szukać odpowiedzi w internecie?

• LDL powyżej 190 mg/dl - według wytycznych PTL 2021 to może sugerować rodzinną hipercholesterolemię, czyli uwarunkowaną genetycznie. Potrzebna jest diagnostyka.
• Ból lub ucisk w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność w stresie albo przy wysiłku - to pilna sprawa dla lekarza.
• Masz chorobę serca, cukrzycę, przebyty zawał albo udar - Twoje cele lipidowe ustala kardiolog, a stres jest u Ciebie dodatkowym obciążeniem.
• Bierzesz statynę - nie odstawiaj jej samodzielnie, nawet jeśli wyniki się poprawią.
• Napięcie przechodzi w bezsenność, stały niepokój albo od tygodni nic Cię nie cieszy - to temat na rozmowę z lekarzem lub psychologiem, bo sama zmiana diety tu nie wystarczy.

Najczęstsze pytania

Czy jeden stresujący dzień podnosi cholesterol?

Tak, ale niewiele. W badaniu Steptoe i Brydon cholesterol wzrósł zaraz po 2 stresujących zadaniach, a w eksperymencie Muldoona i wsp. 20 minut stresu podniosło go średnio o 3,7 mg/dl. Znaczenie ma dopiero stres, który wraca codziennie przez miesiące, zwłaszcza u osób reagujących silnie.

Czy stres podnosi cholesterol tak samo u kobiet jak u mężczyzn?

W badaniu wzięli udział kobiety i mężczyźni, a związek reakcji na stres z wynikami po 3 latach utrzymał się po uwzględnieniu płci. W INTERHEART, prowadzonym w 52 krajach, ten sam kierunek widać było u obu płci. Różnice dotyczą bardziej siły reakcji konkretnej osoby niż płci.

Jestem szczupła. Czy stres może podnieść mi cholesterol?

Tak. Badanie objęło 199 zdrowych osób, a efekt reakcji na stres utrzymał się po uwzględnieniu masy ciała (BMI). Sylwetka nie chroni przed tym mechanizmem. Jeśli dodatkowo zbliżasz się do menopauzy, LDL może rosnąć z 2 powodów naraz.

Czy mniej stresu obniży mój cholesterol?

Samo „mniej się stresuj” rzadko działa, bo stresu nie da się wyłączyć. Działa to, co skraca reakcję: ruch, sen, przerwy w ciągu dnia. Przegląd z 2018 r. zauważa uczciwie, że prostych, sprawdzonych na dużą skalę metod jest wciąż mało. Lipidogram po 3 miesiącach pokaże, jak to wygląda u Ciebie.

Po jakim czasie powtórzyć lipidogram po stresującym okresie?

Po 3 miesiącach od wprowadzenia zmian. Tyle trzeba, żeby wynik pokazał trwały kierunek, a nie jeden trudny tydzień. Badaj w tym samym laboratorium i najlepiej w zwykły dzień, bez wyjątkowego napięcia tego ranka.

Czy cholesterol może być na tle nerwowym?

Częściowo tak, choć stres rzadko bywa jedyną przyczyną. Pojedynczy stresujący moment podnosi cholesterol niewiele: w eksperymencie z 20-minutowym zadaniem średnio o 3,7 mg/dl. Bardziej liczy się napięcie powtarzane przez miesiące u osób reagujących silnie. W tej grupie po 3 latach LDL powyżej normy pojawiał się 3 razy częściej.

Jaki jest związek między kortyzolem a cholesterolem?

Kortyzol, hormon stresu, razem z adrenaliną każe tkance tłuszczowej uwolnić do krwi kwasy tłuszczowe jako paliwo na „ucieczkę”. Wątroba przerabia ich nadmiar na cząsteczki, które wożą tłuszcze i cholesterol. Naukowcy biorą też pod uwagę, że kortyzol może osłabiać pracę receptorów LDL w wątrobie. Pojedynczy stres podnosi jednak cholesterol niewiele, a część tego wzrostu to chwilowe zagęszczenie krwi.

Kiedy robiłaś ostatni lipidogram - w spokojnym miesiącu czy w środku najtrudniejszego okresu w roku? Przypomnij sobie tamten czas, zanim zaczniesz oceniać siebie po jednej liczbie na wydruku.

Źródła

1. Steptoe A, Brydon L. Associations between acute lipid stress responses and fasting lipid levels 3 years later. Health Psychol. 2005;24(6):601-607. DOI: 10.1037/0278-6133.24.6.601. PMID: 16287406. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16287406/
2. Rosengren A, Hawken S, Ôunpuu S i wsp. Association of psychosocial risk factors with risk of acute myocardial infarction in 11119 cases and 13648 controls from 52 countries (the INTERHEART study): case-control study. Lancet. 2004;364(9438):953-962. DOI: 10.1016/S0140-6736(04)17019-0. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(04)17019-0
3. Kivimäki M, Steptoe A. Effects of stress on the development and progression of cardiovascular disease. Nat Rev Cardiol. 2018;15:215-229. DOI: 10.1038/nrcardio.2017.189. PMID: 29213140. https://doi.org/10.1038/nrcardio.2017.189
4. Banach M, Burchardt P, Chlebus K i wsp. PoLA/CFPiP/PCS/PSLD/PSD/PSH guidelines on diagnosis and therapy of lipid disorders in Poland 2021. Arch Med Sci. 2021;17(6):1447-1547. DOI: 10.5114/aoms/141941. https://doi.org/10.5114/aoms/141941
5. Muldoon MF, Bachen EA, Manuck SB i wsp. Acute cholesterol responses to mental stress and change in posture. Arch Intern Med. 1992;152(4):775-780. PMID: 1558435. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1558435/

Suplement diety. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.