Wysoki cholesterol a menopauza: dlaczego rośnie mimo diety?

dr Piotr Kaczka (PhD, EMBA) · Ekspert ds. żywienia funkcjonalnego i suplementacji klinicznej
Biofizyk, 16 lat w badaniach i rozwoju w naukach o życiu, główny konsultant kliniczny ogólnopolskiej sieci gabinetów dietetycznych, wykładowca uczelni medycznych. Twórca marki Pro-Noo-Biotics. Więcej: ppbhc.com

Tak, menopauza podnosi cholesterol i robi to niezależnie od wieku i wagi. W badaniu 542 zdrowych, nieotyłych kobiet te po menopauzie miały wyższy LDL, cholesterol całkowity i trójglicerydy oraz niższy HDL, w tym jego najbardziej ochronną frakcję HDL2. W amerykańskim badaniu SWAN LDL w okresie od roku przed do roku po ostatniej miesiączce rósł ponad 3 razy szybciej niż wcześniej. Winowajcą nie jest Twoja dieta ani „starzenie się”. Winowajcą jest brak estrogenów, które przez 30 lat sprzątały LDL z Twojej krwi. I to jest dobra wiadomość, bo z mechanizmem da się pracować.

W skrócie

• Menopauza zmienia lipidogram sama z siebie - efekt widać nawet po odjęciu wpływu wieku i BMI.
• LDL („zły”), cholesterol całkowity i trójglicerydy rosną, a HDL spada.
• Od roku przed do roku po ostatniej miesiączce LDL rośnie o 5,2 mg/dl rocznie, wobec 1,6 mg/dl rocznie wcześniej (badanie SWAN).
• HDL2, czyli ta część „dobrego” cholesterolu, która najmocniej chroni serce, po menopauzie też jest niższa.
• Szczupłe kobiety nie są wyłączone z tego mechanizmu.

Czy to o Tobie?

Jesz tak samo jak 3 lata temu. Może nawet lepiej. Chodzisz, pilnujesz się, a lipidogram, który przez lata był nudny i w normie, nagle wygląda inaczej. LDL przeskoczył górną granicę, lekarz rzucił „proszę zadbać o dietę”, a Ty wychodzisz z gabinetu z poczuciem, że coś zawaliłaś.

Nie zawaliłaś.

Typowy obraz, który widzę w gabinecie - nazwijmy tę kobietę Ewą. 51 lat, 2 lipidogramy w odstępie 2 lat. Ten sam lekarz, to samo laboratorium, ta sama Ewa - tylko w międzyczasie miesiączka zniknęła na dobre. LDL: 118 mg/dl, potem 151 mg/dl. HDL lekko w dół. Dieta bez zmian, waga plus 1,5 kg. Ewa jest przekonana, że to „wiek”. To nie wiek. To dokładnie ten mechanizm, o którym za chwilę.

Dlaczego cholesterol rośnie po menopauzie?

Bo znikają estrogeny, a estrogeny były Twoim systemem sprzątającym LDL.

Mechanizm po ludzku: na powierzchni komórek wątroby siedzą receptory, które wyłapują cząsteczki LDL z krwi i je usuwają. Estrogeny zwiększają liczbę tych receptorów. Kiedy jajniki przestają pracować, receptorów robi się mniej, LDL krąży dłużej i jego poziom rośnie. Dieta może to złagodzić, ale nie cofnie, bo nie dieta to zepsuła.

Dochodzi drugi element: po menopauzie tkanka tłuszczowa przenosi się z bioder i ud na brzuch. Ten brzuszny tłuszcz jest aktywny metabolicznie i pogarsza profil lipoprotein, czyli cząsteczek, które transportują cholesterol. Stąd częsty obraz: waga prawie bez zmian, a obwód pasa i LDL w górę.

Co dokładnie pokazało badanie?

Stevenson, Crook i Godsland (Atherosclerosis, 1993) przebadali 542 zdrowe, nieotyłe kobiety w wieku 18-70 lat, przed menopauzą i po niej. Chcieli oddzielić wpływ wieku od wpływu menopauzy, więc porównali obie grupy po statystycznym odjęciu wieku i BMI.

Źródło: Stevenson JC i wsp., Atherosclerosis 1993;98:83-90. Wszystkie różnice były statystycznie znamienne i utrzymały się po uwzględnieniu wieku, BMI i innych czynników.

Spadek HDL2 jest tu szczególnie niekorzystny. To ta frakcja, która najskuteczniej zawraca cholesterol z naczyń do wątroby. Autorzy piszą wprost, że te zmiany mogą częściowo tłumaczyć, dlaczego choroba wieńcowa częściej dotyka kobiety po menopauzie.

Nowsze dane to potwierdzają. W amerykańskim badaniu SWAN (1054 kobiety badane co roku przez lata przejścia menopauzalnego) LDL rósł w tempie 5,2 mg/dl rocznie w oknie 12 miesięcy przed i po ostatniej miesiączce, wobec 1,6 mg/dl rocznie wcześniej. Skok nie rozkłada się równo na całe życie. Jest skupiony wokół jednego roku - tego, w którym kończy się miesiączkowanie.

Jakie wyniki są w normie po menopauzie?

Normy nie zmieniają się z wiekiem ani z menopauzą. Zmienia się tylko to, jak łatwo je przekroczyć.

Kategorię ryzyka ustala lekarz na podstawie ciśnienia, cukrzycy, palenia, wieku i historii rodzinnej. Zdrowa kobieta po menopauzie bez innych obciążeń zwykle mieści się w ryzyku niskim albo umiarkowanym - czyli celem jest LDL poniżej 115 albo poniżej 100 mg/dl. Wynik 151 mg/dl, jak u Ewy, to już sygnał do działania, nie do czekania. Od jakiego poziomu LDL zaczyna się ryzyko, rozpisałem osobno.

Czy to na pewno menopauza, a nie tarczyca?

Nie zawsze. Ten sam wzrost LDL potrafi dać niedoczynność tarczycy, która u kobiet jest częsta, a jej objawy łatwo pomylić z menopauzą: zmęczenie, przybieranie na wadze, suchsza skóra, gorszy sen.

Mechanizm jest bardzo podobny. Hormony tarczycy, tak jak estrogeny, utrzymują na wątrobie receptory, które wyłapują LDL z krwi. Kiedy tarczyca pracuje słabiej, receptorów jest mniej i cholesterol rośnie. Przegląd Rizosa, Elisafa i Liberopoulosa (Open Cardiovascular Medicine Journal, 2011) mówi wprost: niedoczynność tarczycy pogarsza profil lipidowy, leczenie jawnej niedoczynności go poprawia, a tarczycę trzeba brać pod uwagę u każdej osoby z zaburzeniami lipidów.

W praktyce to 1 badanie więcej. Jeśli LDL skoczył, a nikt nie sprawdził TSH, poproś o nie przy następnym lipidogramie. Jakie badania wykonać, żeby wykluczyć Hashimoto, rozpisałem osobno.

Co możesz zrobić? Plan w 3 krokach

Krok 1. Zbadaj, zanim zaczniesz zgadywać. Pełny lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy, nie-HDL), do tego glukoza i insulina na czczo oraz TSH. Na czczo nie musisz - od 2016 r. europejskie towarzystwa uznają badanie po posiłku za równie miarodajne, poza nielicznymi sytuacjami. Zapisz wynik z datą. Za 3 miesiące będziesz chciała go porównać.

Krok 2. Zmień to, co w badaniach działa na lipidy po menopauzie. Błonnik rozpuszczalny codziennie (owies, nasiona lnu, warzywa strączkowe), tłuszcze z oliwy i orzechów zamiast nasyconych, ograniczenie cukrów dodanych i alkoholu. Do tego ruch, który podnosi tętno, 150 minut tygodniowo. Sama dieta obniża LDL zwykle o kilka do kilkunastu procent. To dużo, ale przy skoku, jaki daje menopauza, często za mało.

Krok 3. Wesprzyj wątrobę i jelita, bo tam dzieje się metabolizm cholesterolu. Tu wchodzi LIPID CARE BIOTIC, suplement diety, który zaprojektowałem dokładnie pod ten mechanizm: 1 porcja 2,83 g wieczorem, rozpuszczona w chłodnej wodzie. W środku: ekstrakt z karczocha (600 mg, standaryzowany na cynarynę), szałwia czerwona, reishi, kadzidłowiec, N-acetylocysteina, ekstrakt z berberysu indyjskiego, fermentowany ryż czerwony oraz 7 szczepów bakterii (2,5 mld CFU), które pracują nad cholesterolem w jelicie. Fermentowany ryż czerwony zawiera monakolinę K, dlatego LIPID CARE BIOTIC nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób poniżej 18. roku życia i powyżej 70. roku życia. Nie przyjmujesz więcej niż 1 porcję dziennie, nie łączysz go z lekami obniżającymi cholesterol (np. statyną) ani z innymi produktami z czerwonym ryżem, a jeśli masz jakiekolwiek problemy zdrowotne, na przykład chorobę wątroby, najpierw porozmawiaj z lekarzem. Nie zamiast leczenia, obok niego. Stosujesz minimum 3 miesiące i powtarzasz lipidogram - wtedy wiesz, nie wierzysz.

Jak to wygląda, kiedy plan zadziała? Za 3 miesiące kładziesz obok siebie 2 lipidogramy i rozumiesz każdą liczbę. Lekarz pyta, co zmieniłaś, a Ty odpowiadasz konkretnie. I pierwszy raz od dawna to Ty tłumaczysz jemu mechanizm, a nie on Tobie.

Kiedy iść do lekarza, a nie do sklepu?

• LDL powyżej 190 mg/dl - to może być hipercholesterolemia rodzinna, wymaga diagnostyki i leczenia u lekarza, a suplement może być wsparciem obok niego.
• Masz już chorobę serca, cukrzycę, przebyty zawał albo udar - cel LDL jest wtedy bardzo niski i ustala go kardiolog.
• Bierzesz statynę - nie odstawiaj jej samodzielnie. Po odstawieniu LDL wraca do poziomu sprzed leczenia, a razem z tym znika ochrona naczyń. Każdą zmianę dawki robi się powoli i z lekarzem.
• Bóle w klatce piersiowej, duszność przy wysiłku, która wcześniej nie występowała - to nie jest temat na blog.

Najczęstsze pytania

Czy wzrost cholesterolu po menopauzie to po prostu starzenie się?

Nie. W badaniu Stevensona różnice między kobietami przed i po menopauzie utrzymały się po statystycznym odjęciu wieku. W badaniu SWAN LDL przyspieszał właśnie w okresie od roku przed do roku po ostatniej miesiączce, a nie równomiernie z upływem lat.

Który cholesterol zmienia się najbardziej?

LDL rośnie, a frakcja HDL2 spada. W badaniu SWAN wyraźny skok wokół ostatniej miesiączki dotyczył cholesterolu całkowitego, LDL i apolipoproteiny B. Ta kombinacja - więcej cholesterolu, który osadza się w naczyniach, i mniej tego, który go stamtąd zabiera - jest groźniejsza niż każda z tych zmian osobno.

Jestem szczupła. Czy to mnie dotyczy?

Tak. Badanie celowo objęło kobiety nieotyłe i mimo to pokazało wyraźne pogorszenie lipidogramu. Masa ciała ma znaczenie, ale efekt menopauzy jest od niej niezależny.

Czy hormonalna terapia menopauzy (HTZ) naprawia lipidogram?

W badaniu PEPI (875 zdrowych kobiet po menopauzie) estrogeny doustne obniżały LDL i podnosiły HDL, ale też podnosiły trójglicerydy. Decyzja o HTZ zależy od wielu innych czynników (zakrzepica, rak piersi w rodzinie, wiek od menopauzy). To rozmowa z ginekologiem, nie efekt uboczny, który dobiera się „na cholesterol”.

Po jakim czasie od zmian zobaczę różnicę w wynikach?

Lipidogram powtórz po 3 miesiącach - tyle trwa, żeby zmiany w diecie, ruchu i suplementacji odbiły się w krwi na tyle, by wynik był miarodajny.

Dlaczego cholesterol rośnie w menopauzie?

Cholesterol rośnie, bo znikają estrogeny, które zwiększały liczbę receptorów wyłapujących LDL w wątrobie. Mniej receptorów oznacza, że LDL dłużej krąży we krwi. W badaniu SWAN LDL rósł o 5,2 mg/dl rocznie w oknie 12 miesięcy przed i po ostatniej miesiączce, wobec 1,6 mg/dl rocznie wcześniej. Dokłada się do tego tłuszcz przenoszący się z bioder na brzuch.

Czy wysoki poziom cholesterolu może powodować uderzenia gorąca?

Nie ma dowodu, że cholesterol wywołuje uderzenia gorąca, ale oba zjawiska chodzą w parze. W koreańskim badaniu 2540 kobiet w wieku 42-52 lat te z LDL 130 mg/dl lub wyższym miały o 20% wyższe ryzyko, że uderzenia gorąca albo nocne poty pojawią się jeszcze przed menopauzą, niż kobiety z LDL poniżej 100 mg/dl. Autorzy piszą wprost, że mechanizm tego związku jest słabo poznany.

Dlaczego mimo diety rośnie cholesterol?

Bo po menopauzie LDL rośnie z powodu braku estrogenów, a tego mechanizmu dieta nie wyłącza. W badaniu nieotyłych kobiet LDL po menopauzie był wyraźnie wyższy niż przed nią, także po uwzględnieniu BMI. Sama dieta obniża LDL zwykle o kilka do kilkunastu procent, więc często nie nadąża. Jeśli LDL skoczył bez zmiany jedzenia, poproś też o TSH, bo niedoczynność tarczycy podnosi LDL bardzo podobnym mechanizmem.

Co zmieniło się w Twoim lipidogramie w ciągu ostatnich 2-3 lat? Połóż obok siebie 2 wyniki w odstępie czasu - to porównanie powie Ci więcej niż każdy pojedynczy wydruk.

Źródła

1. Stevenson JC, Crook D, Godsland IF. Influence of age and menopause on serum lipids and lipoproteins in healthy women. Atherosclerosis. 1993;98(1):83-90. PMID: 8457253. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8457253/
2. Matthews KA, Crawford SL, Chae CU i wsp. Are changes in cardiovascular disease risk factors in midlife women due to chronological aging or to the menopausal transition? J Am Coll Cardiol. 2009;54(25):2366-2373. PMID: 20082925. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2856606/
3. Banach M, Burchardt P, Chlebus K i wsp. PoLA/CFPiP/PCS/PSLD/PSD/PSH guidelines on diagnosis and therapy of lipid disorders in Poland 2021. Arch Med Sci. 2021;17(6):1447-1547. DOI: 10.5114/aoms/141941. https://doi.org/10.5114/aoms/141941
4. Mach F, Baigent C, Catapano AL i wsp. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J. 2020;41(1):111-188. DOI: 10.1093/eurheartj/ehz455. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehz455
5. Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S i wsp. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile. Eur Heart J. 2016;37(25):1944-1958. DOI: 10.1093/eurheartj/ehw152. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehw152
6. Rizos CV, Elisaf MS, Liberopoulos EN. Effects of thyroid dysfunction on lipid profile. Open Cardiovasc Med J. 2011;5:76-84. DOI: 10.2174/1874192401105010076. PMID: 21660244. https://doi.org/10.2174/1874192401105010076
7. Choi HR, Chang Y, Kim Y i wsp. High low-density lipoprotein cholesterol level is associated with an increased risk of incident early-onset vasomotor symptoms. Sci Rep. 2022;12:14652. DOI: 10.1038/s41598-022-19028-4. PMID: 36030298. https://doi.org/10.1038/s41598-022-19028-4
8. The Writing Group for the PEPI Trial. Effects of estrogen or estrogen/progestin regimens on heart disease risk factors in postmenopausal women. The Postmenopausal Estrogen/Progestin Interventions (PEPI) Trial. JAMA. 1995;273(3):199-208. PMID: 7807658. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7807658/

Suplement diety. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.