Insulinooporność: jakie badania? HOMA-IR i krzywa cukrowa

dr Piotr Kaczka (PhD, EMBA) · Ekspert ds. żywienia funkcjonalnego i suplementacji klinicznej
Biofizyk, 16 lat w badaniach i rozwoju w naukach o życiu, główny konsultant kliniczny ogólnopolskiej sieci gabinetów dietetycznych, wykładowca uczelni medycznych. Twórca marki Pro-Noo-Biotics. Więcej: ppbhc.com

Przy podejrzeniu insulinooporności podstawą są badania krwi na czczo: glukoza i insulina, z których wylicza się wskaźnik HOMA-IR, a do tego krzywa cukrowa (test obciążenia 75 g glukozy) i hemoglobina glikowana (HbA1c). Morfologia insulinooporności nie pokaże. Jeśli słyszysz „cukier w normie”, a czujesz, że coś się nie zgadza, możesz mieć rację. Przy insulinooporności glukoza długo bywa prawidłowa, bo trzustka nadrabia większą ilością insuliny. Dlatego liczy się komplet wyników, a nie jedna liczba.

W skrócie

• Glukoza na czczo poniżej 100 mg/dl jest prawidłowa, 100-125 mg/dl oznacza nieprawidłową glikemię na czczo, a 126 mg/dl i więcej to próg cukrzycy (ADA, 2026).
• Wskaźnik HOMA-IR to wyliczenie: insulina na czczo (µU/ml) × glukoza na czczo (mmol/l) / 22,5 (Gayoso-Diz i wsp., 2013).
• Jednego progu HOMA-IR nie ma: w badaniu 2459 dorosłych z Hiszpanii próg zależał od płci i wieku, a u kobiet bez cukrzycy wynosił 2,36 w wieku 30 lat, 2,07 w wieku 50 lat i 2,47 w wieku 70 lat (Gayoso-Diz i wsp., 2013).
• W krzywej cukrowej glukoza po 2 godzinach 140-199 mg/dl oznacza nieprawidłową tolerancję glukozy, a 200 mg/dl i więcej to próg cukrzycy (ADA, 2026).

Czy to o Tobie?

Poniedziałek, 7:20. Siedzisz w poczekalni punktu pobrań, na czczo od wczoraj wieczorem, w dłoniach butelka wody. Na skierowaniu jedna pozycja: glukoza. Tymczasem w telefonie masz otwarte 3 kalkulatory HOMA-IR i każdy podaje inną normę.

Od miesięcy po obiedzie zasypiasz na stojąco, a słodkie woła Cię co popołudnie. Znajome mówią „zrób insulinę”, lekarz mówi „cukier masz dobry”. Czujesz się, jakbyś musiała udowadniać, że coś jest nie tak.

Typowy obraz, który widzę w gabinecie - nazwijmy tę kobietę Kasią. 36 lat, praca w biurze, 2 lata po drugim porodzie. Glukoza na czczo 94 mg/dl, więc „w normie”. Dopiero insulina na czczo i krzywa cukrowa pokazały, że trzustka pracuje na wysokich obrotach, żeby ten cukier utrzymać. Kasia nie przesadzała. Miała tylko niepełny zestaw badań.

To nie Twoja wina, że poruszasz się po omacku. Normy i kalkulatory w internecie naprawdę się różnią - i za chwilę wyjaśnię dlaczego.

Czy z morfologii wyjdzie insulinooporność?

Nie, z morfologii insulinooporność nie wyjdzie, bo morfologia liczy krwinki czerwone, białe i płytki krwi, a nie mierzy cukru ani insuliny. Insulinooporność to stan, w którym komórki słabiej odpowiadają na insulinę, a trzustka nadrabia to, wydzielając jej więcej (StatPearls, Freeman i wsp.). Żeby to zobaczyć, trzeba zmierzyć oba elementy: cukier i insulinę.

Zestaw badań, o który możesz poprosić lekarza:

1. Glukoza na czczo - podstawowy pomiar cukru.
2. Insulina na czczo - pokazuje, ile insuliny trzustka potrzebuje rano, żeby utrzymać cukier.
3. HOMA-IR - nie osobne badanie, tylko wyliczenie z 2 powyższych wyników.
4. Krzywa cukrowa (OGTT) - pomiar glukozy na czczo i 2 godziny po wypiciu 75 g glukozy, na zlecenie lekarza także z oznaczeniem insuliny.
5. Hemoglobina glikowana (HbA1c) - średni poziom cukru z ostatnich miesięcy.

Autorzy opracowania StatPearls zaznaczają, że nie ma jednego powszechnie przyjętego testu na insulinooporność, a za złoty standard uznają tzw. klamrę metaboliczną (hiperinsulinemiczno-euglikemiczną). W gabinecie lekarza i dietetyka pracuje się na zestawie prostszych wyników.

Źródło: American Diabetes Association, Standards of Care in Diabetes 2026, rozdział 2 (wartości w mg/dl i mmol/l jak w tabelach ADA). Te same progi podają zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego na 2026 rok (PTD, tabela 1.1). Rozpoznanie cukrzycy bez wyraźnie wysokiego cukru wymaga potwierdzenia powtórnym badaniem.

Zwróć uwagę: w tej tabeli nie ma insuliny. Kryteria diabetologiczne opisują cukier, a insulina na czczo i HOMA-IR pomagają zobaczyć, ile kosztuje organizm utrzymanie tego cukru.

Jak obliczyć, czy się ma insulinooporność?

Najprostszy sposób to wskaźnik HOMA-IR, który wylicza się z glukozy i insuliny na czczo według wzoru: insulina (µU/ml) × glukoza (mmol/l) / 22,5 (Gayoso-Diz i wsp., 2013). Jeśli glukozę masz w mg/dl, podziel wynik przez 405 zamiast przez 22,5 - to przeliczenie tego samego wzoru.

Przykład, czyli moje wyliczenie: glukoza 90 mg/dl to ok. 5,0 mmol/l. Przy insulinie 12 µU/ml HOMA-IR wynosi 12 × 5,0 / 22,5 = ok. 2,7. Ta sama glukoza przy insulinie 6 µU/ml daje ok. 1,3. Cukier identyczny, a insuliny 2 razy więcej.

Najwięcej zamieszania robi pytanie, od jakiego wyniku zaczyna się insulinooporność. Odpowiedź brzmi: nie ma jednego oficjalnego progu. Każde badanie przyjmuje własny, zależny od badanej grupy i celu analizy.

Źródła: Parcha V i wsp., J Clin Endocrinol Metab 2022; Gayoso-Diz P i wsp., BMC Endocr Disord 2013; Wahrenberg H i wsp., BMJ 2005.

Dlatego kalkulatory w internecie podają różne normy. Wynik HOMA-IR czytaj razem z lekarzem albo dietetykiem i zawsze obok glukozy, krzywej cukrowej i Twojego samopoczucia.

Jak wygląda krzywa cukrowa i insulinowa?

Krzywa cukrowa to test, w którym pobiera się krew na czczo, potem wypijasz roztwór 75 g glukozy, a po 2 godzinach krew pobiera się ponownie (ADA, 2026). Gdy lekarz zleca krzywą cukrowo-insulinową, w pobranych próbkach oznacza się też insulinę.

Do kryteriów rozpoznania liczy się glukoza po 2 godzinach. Insulina w krzywej nie ma jednej normy w wytycznych, ale lekarz ocenia, jak wysoko i jak długo się utrzymuje.

Jak przygotować się do badań:

• bądź na czczo co najmniej 8 godzin - według PTD krzywą wykonuje się rano, po przespanej nocy, bez jedzenia i bez napojów innych niż woda przez co najmniej 8 godzin,
• w dniach przed badaniem jedz normalnie, bez głodówki i bez ograniczania węglowodanów - ADA zaleca co najmniej 150 g węglowodanów dziennie przez 3 dni przed krzywą,
• wodę możesz pić, bo PTD dopuszcza ją przed badaniem,
• zaplanuj wolny poranek: przez 2 godziny po wypiciu glukozy zostajesz w punkcie pobrań i odpoczywasz (PTD, 2026),
• leki przyjmowane na stałe weź według wskazań lekarza, nie odstawiaj ich na własną rękę,
• jeśli jesteś w ciąży, krzywa cukrowa ma inne normy - ustala je lekarz prowadzący ciążę.

Jeśli czujesz senność i ciężkość po posiłkach, krzywa z insuliną bywa najbardziej wymowna. O tym, skąd bierze się taka senność, piszę w tekście senność po jedzeniu.

Co pokazało badanie EPIRCE o progach HOMA-IR?

Gayoso-Diz i wsp. sprawdzili, jaki wynik HOMA-IR najlepiej wskazuje osoby z zespołem metabolicznym, czyli zestawem nieprawidłowości, takich jak duży obwód talii, wysokie ciśnienie, wysokie trójglicerydy i wysoki cukier. W hiszpańskim badaniu EPIRCE wzięło udział 2459 dorosłych w wieku 20-92 lat, wylosowanych z ogólnej populacji, w tym 58,4% kobiet.

Źródło: Gayoso-Diz P i wsp., BMC Endocr Disord 2013;13:47. Progi dla zespołu metabolicznego według kryteriów ATP III.

Autorzy napisali wprost, że u kobiet bez cukrzycy próg trzeba dopasować do wieku, a wszystkie wyznaczone wartości mieściły się między 70. a 75. centylem wyników w populacji. Dla mnie wniosek jest praktyczny: HOMA-IR to dobry kompas, ale nie wyrok - wynik 2,3 u 50-latki z senną „dziurą” po obiedzie znaczy coś innego niż ten sam wynik u 70-latki bez żadnych objawów.

Co możesz zrobić? Plan w 3 krokach

Krok 1. Zbadaj komplet, nie jedną liczbę. Poproś o glukozę i insulinę na czczo, krzywą cukrową z 75 g glukozy (z insuliną, jeśli lekarz uzna to za potrzebne) i HbA1c. Weź ze sobą listę objawów, które zauważasz - pomoże w tym tekst insulinooporność objawy u kobiet. Jeśli wyniki będą prawidłowe, ADA zaleca powtarzać badania co najmniej co 3 lata, a częściej przy czynnikach ryzyka. Gdy dominuje zmęczenie, sprawdź też tarczycę - pomoże tekst o tym, jakie badania wykonać, aby wykryć Hashimoto.

Krok 2. Zmień 2 rzeczy, nie 20. W programie Diabetes Prevention Program celem było co najmniej 150 minut ruchu tygodniowo i utrata co najmniej 7% masy ciała (Knowler i wsp., 2002). Zacznij od krótkiego spaceru po największym posiłku i od talerza, na którym jest porcja białka i warzywa. Konkretne listy produktów znajdziesz w tekście insulinooporność: co jeść.

Krok 3. Dołóż codzienne wsparcie. Z myślą o codziennym rytmie posiłków zaprojektowałem DIABETIC CARE DAILY BIOTIC - suplement diety w kapsułkach. Całość ułożyłem jako jedną kompozycję: sproszkowane liście jiaogulan (Gynostemma pentaphyllum), ekstrakt z kory cynamonowca cejlońskiego, ekstrakt z korzenia berberysu indyjskiego, ekstrakt z owoców pieprzu czarnego, pikolinian chromu i liofilizat 7 szczepów kultur bakterii. W dziennej porcji jest 200 µg chromu, czyli 500% referencyjnej wartości spożycia. Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi i przyczynia się do prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych. Kapsułki przyjmuje się 3 razy dziennie po 1 kapsułce, tuż przed głównymi posiłkami. Produkt ma znak „Produkt Przyjazny Insulinoopornym” przyznany przez Fundację Insulinooporność. W ciąży i w czasie karmienia piersią go nie stosuj. Jeśli przyjmujesz leki obniżające cukier (metforminę, insulinę, leki z grupy GLP-1 i inne) albo inne stałe leki lub miewasz epizody niskiego cukru (hipoglikemii), najpierw porozmawiaj z lekarzem. Mleko jest w produkcie tylko w liofilizacie kultur bakterii, dlatego przy alergii na białko mleka go nie stosuj. Alergia na białko mleka to co innego niż nietolerancja laktozy. Nie zamiast leczenia, obok niego.

Jak to wygląda, kiedy plan działa? Za kilka miesięcy znowu siedzisz w tej samej poczekalni, z tą samą butelką wody. Tylko że teraz wiesz, po co tu jesteś. Masz teczkę z poprzednimi wynikami i rozumiesz każdą liczbę. Umiesz też zadać lekarzowi konkretne pytanie. Kalkulatory w telefonie przestały Cię straszyć, bo rozumiesz, dlaczego się różnią.

Kiedy z wynikami badań iść do lekarza?

Z wynikami idź do lekarza szybko, jeśli:

• glukoza na czczo wynosi 126 mg/dl lub więcej albo glukoza po 2 godzinach krzywej 200 mg/dl lub więcej - to progi cukrzycy (ADA, 2026),
• HbA1c wynosi 6,5% lub więcej (ADA, 2026),
• masz wzmożone pragnienie, często oddajesz mocz albo chudniesz bez powodu - przy takich objawach glukoza przygodna 200 mg/dl lub wyższa wystarcza do rozpoznania cukrzycy (ADA, 2026),
• jesteś w ciąży albo ją planujesz, a którykolwiek wynik jest poza normą.

Glukoza na czczo 100-125 mg/dl albo HbA1c 5,7-6,4% to stan przedcukrzycowy - nie powód do paniki, ale sygnał, żeby z lekarzem ustalić plan i termin kontroli. Czym stan przedcukrzycowy różni się od insulinooporności i cukrzycy, wyjaśniam w tekście insulinooporność - czy to cukrzyca.

Najczęstsze pytania

Od jakiego wyniku zaczyna się insulinooporność?

Nie ma jednego oficjalnego progu HOMA-IR. W amerykańskim badaniu 6247 młodych dorosłych przyjęto próg 2,5 lub więcej, w szwedzkim badaniu 2746 ochotników - powyżej 3,99, a w hiszpańskim badaniu 2459 dorosłych próg u kobiet bez cukrzycy zależał od wieku: 2,36 w wieku 30 lat, 2,07 w wieku 50 lat i 2,47 w wieku 70 lat. Wynik zawsze oceniaj razem z glukozą, krzywą cukrową i objawami.

Ile wynosi cukier przy insulinooporności?

Przy insulinooporności cukier na czczo często jest prawidłowy, czyli poniżej 100 mg/dl, bo trzustka wydziela więcej insuliny. Wynik 100-125 mg/dl to stan przedcukrzycowy, a 126 mg/dl lub więcej to próg cukrzycy, który przy braku wyraźnie wysokiego cukru potwierdza się powtórnym badaniem (ADA, 2026). Sama glukoza nie wystarcza.

Jaka jest norma insuliny na czczo?

Normy insuliny na czczo różnią się między laboratoriami i metodami, dlatego zakres referencyjny sprawdzaj na swoim wydruku. Ważniejsze od samej insuliny jest jej zestawienie z glukozą: przy glukozie 90 mg/dl insulina 12 µU/ml daje HOMA-IR ok. 2,7, a 6 µU/ml - ok. 1,3. To moje wyliczenie według wzoru HOMA-IR.

Jakie są normy HOMA-IR?

Wskaźnik HOMA-IR liczy się ze wzoru: insulina (µU/ml) × glukoza (mmol/l) / 22,5. W badaniach cytowanych w tym tekście progi wynosiły od 1,85 (mężczyźni w badaniu EPIRCE) do 3,99 - na przykład 2,5 w badaniu Parcha i wsp. i 3,99 w badaniu Wahrenberg i wsp. Dlatego wynik interpretuje lekarz lub dietetyk, z uwzględnieniem wieku i płci.

Jak przygotować się do badania insuliny i krzywej cukrowej?

Bądź na czczo co najmniej 8 godzin, bez jedzenia i napojów innych niż woda (PTD, 2026). Przez 3 dni przed krzywą jedz normalnie, z co najmniej 150 g węglowodanów dziennie, tak jak zalecają standardy ADA na 2026 rok. Zaplanuj ok. 2 godzin na krzywą i spędź je w spoczynku. Leki stałe przyjmij według wskazań lekarza. W ciąży krzywa ma inne normy, ustalone przez lekarza prowadzącego.

Czy hemoglobina glikowana wykryje insulinooporność?

Hemoglobina glikowana (HbA1c) pokazuje średni poziom cukru z ostatnich miesięcy, więc wykrywa raczej stan przedcukrzycowy (5,7-6,4%) i cukrzycę (6,5% lub więcej) niż samą insulinooporność. Przy insulinooporności, gdy trzustka jeszcze nadrabia, HbA1c bywa prawidłowa. Dlatego łącz ją z insuliną na czczo i krzywą cukrową.

Jak często powtarzać badania w kierunku insulinooporności?

Jeśli wyniki są prawidłowe, standardy ADA na 2026 rok zalecają powtarzać badania w kierunku stanu przedcukrzycowego i cukrzycy co najmniej co 3 lata, a częściej przy czynnikach ryzyka. Przy stanie przedcukrzycowym ADA zaleca badanie co roku. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca badanie co 3 lata po 45. roku życia i co roku przy co najmniej 1 czynniku ryzyka cukrzycy typu 2, np. nadwadze (PTD, 2026).

Jaki wynik najbardziej Cię zaskoczył, kiedy pierwszy raz zobaczyłaś swoją insulinę obok glukozy?

Źródła

1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1):S27-S49. PMID: 41358893. DOI: 10.2337/dc26-S002. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41358893/
2. Gayoso-Diz P, Otero-González A, Rodriguez-Alvarez MX i wsp. Insulin resistance (HOMA-IR) cut-off values and the metabolic syndrome in a general adult population: effect of gender and age: EPIRCE cross-sectional study. BMC Endocr Disord. 2013;13:47. PMID: 24131857. DOI: 10.1186/1472-6823-13-47. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24131857/
3. Parcha V, Heindl B, Kalra R i wsp. Insulin Resistance and Cardiometabolic Risk Profile Among Nondiabetic American Young Adults: Insights From NHANES. J Clin Endocrinol Metab. 2022;107(1):e25-e37. PMID: 34473288. DOI: 10.1210/clinem/dgab645. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34473288/
4. Wahrenberg H, Hertel K, Leijonhufvud BM i wsp. Use of waist circumference to predict insulin resistance: retrospective study. BMJ. 2005;330(7504):1363-1364. PMID: 15833749. DOI: 10.1136/bmj.38429.473310.AE. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15833749/
5. Freeman AM, Acevedo LA, Pennings N. Insulin Resistance. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; aktualizacja 17.08.2023. PMID: 29939616. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/
6. Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE i wsp. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002;346(6):393-403. PMID: 11832527. DOI: 10.1056/NEJMoa012512. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11832527/
7. Araszkiewicz A, Borys S, Broncel M i wsp. Clinical Recommendations on the Management of Individuals with Diabetes - 2026 Position Statement of Diabetes Poland. Curr Top Diabetes. 2026;6(1):1-172. DOI: 10.5114/ctd/219306. https://doi.org/10.5114/ctd/219306

Suplement diety. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.