Czy Hashimoto można wyleczyć? Czy choroba może się cofnąć?

dr Piotr Kaczka (PhD, EMBA) · Ekspert ds. żywienia funkcjonalnego i suplementacji klinicznej
Biofizyk, 16 lat w badaniach i rozwoju w naukach o życiu, główny konsultant kliniczny ogólnopolskiej sieci gabinetów dietetycznych, wykładowca uczelni medycznych. Twórca marki Pro-Noo-Biotics. Więcej: ppbhc.com

Hashimoto, czyli autoimmunologicznego zapalenia tarczycy, nie da się dziś wyleczyć w sensie „choroba zniknęła”. Da się za to coś, o czym rzadko słyszysz w gabinecie: u dużej części osób tarczyca latami pracuje prawidłowo, a lekko podwyższone TSH potrafi samo wrócić do normy. W 5-letniej obserwacji 160 dzieci i nastolatków z Hashimoto po 5 latach ponad połowa miała prawidłową pracę tarczycy. Diagnoza nie oznacza równi pochyłej. Przebieg zależy od rzeczy, które da się mierzyć - i to jest dobra wiadomość.

W skrócie

• W badaniu Radettiego i wsp. (160 dzieci i nastolatków, 5 lat obserwacji) po 5 latach 84 osoby, czyli 52,5%, miały prawidłową pracę tarczycy.
• W grupie z lekko podwyższonym TSH 29,1% wróciło do normy bez leczenia, a u 41,8% wynik się pogorszył.
• U dorosłych kobiet z subkliniczną niedoczynnością i TSH 4-6 mIU/l żadna w ciągu 10 lat nie przeszła w jawną niedoczynność (Huber i wsp., 82 kobiety).
• Im wyższe TSH na starcie, tym większe ryzyko pogorszenia, a dodatnie przeciwciała je zwiększają - przy TSH powyżej 12 mIU/l było to 76,9% w ciągu 10 lat.

Czy to o Tobie?

„Hashimoto. To na całe życie”. Tyle zapamiętałaś z wizyty. Potem była recepta albo, co gorsze, zdanie „na razie obserwujemy”, po którym wychodzisz z gabinetu z poczuciem, że nikt nic nie robi. W domu wpisujesz w wyszukiwarkę „czy Hashimoto można wyleczyć”. Na jednym forum ktoś „wyleczył się dietą”. Na drugim ktoś pisze, że to choroba nieuleczalna i trzeba się z tym pogodzić.

Obie wersje zostawiają Cię z tym samym: z lękiem, że to tylko kwestia czasu, aż będzie gorzej.

To bardzo częsty obraz w gabinecie - nazwijmy tę kobietę Agnieszką. 41 lat, anty-TPO 280 IU/ml, TSH 5,1 mIU/l, FT4 w normie. Endokrynolog proponuje powtórzenie badań za 3 miesiące. Agnieszka wychodzi rozczarowana, bo chciała „coś zacząć”. Za 3 miesiące TSH 3,9 mIU/l. Bez leku.

Nie zrobiła niczego źle, czekając. Takie wahania to normalny przebieg tej choroby, a nie Twoja porażka ani sukces.

Czy Hashimoto można wyleczyć na zawsze?

Nie w tym sensie, że proces autoimmunologiczny w tarczycy da się trwale wyłączyć - takiej metody medycyna dziś nie zna. Ale „mieć Hashimoto” i „mieć niedoczynność” to 2 różne rzeczy.

Hashimoto to sytuacja, w której układ odpornościowy wytwarza przeciwciała (anty-TPO, anty-TG) skierowane przeciw własnej tarczycy. Niedoczynność to skutek: tarczyca produkuje za mało hormonów. Między jednym a drugim mogą minąć lata, a czasem niedoczynność nie pojawia się wcale.

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Tarczycowego (ETA) z 2013 r. rozróżniają przy tym 2 stopnie subklinicznej niedoczynności, czyli stanu, w którym TSH jest podwyższone, a FT4 (wolna tyroksyna, główny hormon tarczycy) wciąż w normie:

• łagodną, z TSH 4,0-10,0 mIU/l;
• wyraźną, z TSH powyżej 10 mIU/l.

To w tej łagodnej strefie najczęściej zdarza się tak zwana remisja funkcjonalna: TSH wraca do normy, a tarczyca pracuje sama, choć przeciwciała mogą zostać.

Czy podwyższone TSH może samo wrócić do normy?

Tak. Zdarza się to częściej, niż zakłada większość pacjentek. W izraelskiej bazie danych 422 242 pacjentów (Meyerovitch i wsp., Archives of Internal Medicine 2007) u 62,1% osób z początkowym TSH powyżej 5,5 do 10 mIU/l, które nie brały leków na tarczycę, wynik w ciągu 5 lat wrócił do normy. To ponad 6 na 10 osób. Badanie nie dotyczyło wyłącznie Hashimoto, ale dobrze pokazuje, że pojedynczy wynik to zdjęcie, a nie film.

Dlatego wytyczne ETA 2013 każą przy pierwszym podwyższonym TSH powtórzyć badanie razem z FT4 i anty-TPO, najlepiej po 2-3 miesiącach, zanim zapadnie decyzja o leczeniu. Dokładnie tak było u Agnieszki. Jakie badania tarczycy mają sens i w jakiej kolejności, rozpisałem osobno.

Od czego zależy pogorszenie Hashimoto?

Najmocniej od poziomu TSH na starcie, a w drugiej kolejności od przeciwciał. W szwajcarskim badaniu Hubera i wsp. (Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2002) 82 kobiety z subkliniczną niedoczynnością obserwowano średnio 9,2 roku. Odsetek tych, u których w ciągu 10 lat rozwinęła się jawna niedoczynność, zależał od TSH na początku:

• przy TSH 4-6 mIU/l: 0%;
• przy TSH powyżej 6 do 12 mIU/l: 42,8%;
• przy TSH powyżej 12 mIU/l: 76,9%.

Przeciwciała też miały znaczenie: u kobiet z przeciwciałami jawna niedoczynność rozwinęła się u 58,5%, bez przeciwciał u 23,2%. Podobny kierunek pokazują dane zebrane w wytycznych amerykańskich towarzystw AACE/ATA z 2012 r.: przy subklinicznej niedoczynności i dodatnich anty-TPO ryzyko jawnej niedoczynności wynosi 4,3% rocznie, bez nich 2,6% rocznie.

Wróg nie siedzi więc w Twoich nawykach. Siedzi w mechanizmie, który da się śledzić 2 liczbami: TSH i anty-TPO. Stan zapalny w tarczycy i rolę osi jelito-tarczyca opisałem w osobnym artykule.

Jakie wyniki TSH oznaczają, że tarczyca pracuje prawidłowo?

W populacji referencyjnej amerykańskiego badania NHANES III TSH mieściło się w zakresie 0,45-4,12 mIU/l - na ten zakres powołują się wytyczne AACE/ATA 2012. Wynik w tym przedziale przy prawidłowym FT4 oznacza, że tarczyca w tej chwili nadąża z produkcją hormonów, nawet jeśli przeciwciała są dodatnie.

Źródło: Garber JR i wsp., Endocrine Practice 2012; Pearce SHS i wsp., European Thyroid Journal 2013; Huber G i wsp., J Clin Endocrinol Metab 2002. Normy zależą od laboratorium i metody oznaczenia - oceniaj wynik według zakresu z Twojego wydruku. 1 mIU/l to to samo co 1 µIU/ml.

Co dokładnie pokazało badanie?

Radetti i wsp. (The Journal of Pediatrics 2006) obserwowali 160 dzieci i nastolatków z Hashimoto, średnio w wieku 9 lat - co najmniej 5 lat albo do chwili, gdy TSH wzrosło ponad 2 razy powyżej normy. Na starcie 105 osób miało prawidłowe TSH (grupa 0), a 55 lekko podwyższone (grupa 1). Badacze chcieli sprawdzić, w którą stronę choroba idzie z czasem.

Źródło: Radetti G i wsp., J Pediatr 2006;149(6):827-832.

U osób, którym się pogarszało, na starcie częściej były wysokie anty-TG i większa objętość tarczycy. Autorzy podkreślili jednak, że żaden z tych parametrów - ani osobno, ani razem - nie pozwalał przewidzieć przebiegu u konkretnego pacjenta. We wnioskach wskazali, że wole i wysokie anty-TG na starcie razem z narastaniem anty-TPO i TSH w kolejnych badaniach mogą zapowiadać niedoczynność.

Uczciwe zastrzeżenie: to były dzieci, nie kobiety po czterdziestce. Dlatego wyżej dołożyłem dane od dorosłych kobiet. Kierunek jest ten sam - Hashimoto to proces, który faluje, a nie prosta linia w dół. Ja czytam to tak: z diagnozą Hashimoto nie trzeba się „godzić” ani z nią walczyć na ślepo. Trzeba ją mierzyć.

Co możesz zrobić? Plan w 3 krokach

Krok 1. Zbadaj i śledź trend, nie pojedynczy wynik. TSH, FT4 i anty-TPO przy jednym pobraniu. Pierwszy podwyższony wynik TSH powtórz po 2-3 miesiącach, jak zalecają wytyczne ETA 2013. Wszystkie wyniki zapisuj w jednej tabeli z datami - według autorów badania Radettiego narastanie TSH i anty-TPO w kolejnych badaniach może zapowiadać niedoczynność.

Krok 2. Zmień to, co poprawia codzienność niezależnie od wyniku. Regularne posiłki z pełnowartościowym białkiem, sen o stałych porach, ruch, który lubisz. To nie są rady „na wyleczenie” - to rzeczy, które sprawiają, że łatwiej przejść okres obserwacji bez poczucia, że stoisz w miejscu. Jeśli zastanawiasz się nad wagą, czy tyje się od tarczycy, opisałem w osobnym artykule.

Krok 3. Wesprzyj tarczycę w czasie obserwacji i leczenia. Tu wchodzi HASH STOP BIOTIC, suplement diety, który zaprojektowałem z myślą o kobietach z Hashimoto: 1 porcja dziennie, czyli 2,5 g proszku (3 miarki) w ciepłej wodzie, rano lub wieczorem, regularnie. Jeśli bierzesz lewotyroksynę, zachowaj co najmniej 2-4 godziny odstępu od leku. W porcji: selen 137,5 µg, który przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania tarczycy, cynk 15 mg, myo-inozytol 500 mg, N-acetylocysteina, ekstrakty z chagi, traganka błoniastego i reishi oraz inulina z 7 szczepami bakterii (2,5 mld CFU). Mechanizm po ludzku: selen i cynk pomagają chronić komórki przed stresem oksydacyjnym, a inulina z bakteriami pracuje od strony jelit. Nie zamiast leczenia, obok niego. Po 3 miesiącach powtórz TSH, FT4 i anty-TPO i porównaj z wynikiem wyjściowym.

Jak to wygląda, kiedy plan działa? Tabela wyników z 2 lat, w której TSH od dawna stoi w jednym miejscu. Wizyta kontrolna, na której rozmawiacie o trendzie, a nie o strachu. I zdanie „Hashimoto to na całe życie” przestaje brzmieć jak wyrok, a zaczyna jak informacja.

Kiedy iść do lekarza, a nie czekać?

• TSH powyżej 10 mIU/l - według wytycznych ETA 2013 u osób poniżej 65-70 lat leczenie jest zalecane nawet bez objawów.
• FT4 poniżej normy - to jawna niedoczynność, wymaga decyzji lekarza, a nie obserwacji.
• TSH albo anty-TPO rosną w kolejnych badaniach, tarczyca się powiększa, pojawia się guzek albo ucisk w szyi.
• Bierzesz lewotyroksynę i czytasz o „remisji” - nie odstawiaj leku sama. Każdą zmianę dawki robi się z lekarzem i z kontrolą TSH.
• Planujesz ciążę - wtedy cele TSH są inne. Hashimoto a ciąża opisałem osobno.

Najczęstsze pytania

Czy przy lekko podwyższonym TSH muszę brać leki do końca życia?

Niekoniecznie. W badaniu Radettiego 29,1% dzieci z lekko podwyższonym TSH wróciło do normy bez leczenia, a w dużej bazie danych Meyerovitcha TSH powyżej 5,5 do 10 mIU/l unormowało się w ciągu 5 lat u 62,1% osób, które nie brały leków na tarczycę. Wytyczne ETA 2013 każą najpierw powtórzyć wynik. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.

Czy mogę odstawić lewotyroksynę, jeśli czuję się dobrze?

Nie sama. Wytyczne ETA 2013 opisują próbne leczenie u młodszych osób z TSH poniżej 10 mIU/l i objawami: jeśli 3-4 miesiące po osiągnięciu TSH w normie nie ma poprawy, lekarz może lek odstawić. To decyzja lekarza z kontrolą TSH, nie Twoja na podstawie samopoczucia.

Jakie wyniki zapowiadają pogorszenie Hashimoto?

Wyższe TSH na starcie i dodatnie przeciwciała. U Hubera przy TSH powyżej 12 mIU/l jawna niedoczynność rozwinęła się w ciągu 10 lat u 76,9% kobiet. U Radettiego pogorszenie częściej dotyczyło dzieci z wysokimi anty-TG i większą tarczycą, a według autorów niedoczynność może zapowiadać też narastanie anty-TPO i TSH w kolejnych badaniach.

Czy wyniki badania na dzieciach dotyczą dorosłych kobiet?

Tylko w kierunku, nie w liczbach. Badanie Radettiego objęło dzieci w wieku średnio 9 lat. U dorosłych kobiet podobny obraz pokazało badanie Hubera: przy TSH 4-6 mIU/l żadna z nich w ciągu 10 lat nie przeszła w jawną niedoczynność. Przebieg zależy więc głównie od tego, jak wysoko jest TSH.

Jak często kontrolować TSH przy Hashimoto?

Pierwszy podwyższony wynik potwierdza się po 2-3 miesiącach. Według wytycznych ETA 2013 po włączeniu lewotyroksyny TSH sprawdza się po 2 miesiącach, a gdy dawka jest ustawiona - co najmniej raz w roku. Bez leczenia częstotliwość kontroli ustala lekarz, zwykle zależnie od poziomu TSH i przeciwciał.

Czy choroba Hashimoto może się cofnąć?

Częściowo tak: cofnąć może się jej skutek, czyli podwyższone TSH, choć sam proces autoimmunologiczny może się utrzymywać. Tak zwana remisja funkcjonalna najczęściej zdarza się w łagodnej strefie TSH 4,0-10,0 mIU/l. W badaniu Radettiego po 5 latach 52,5% dzieci z Hashimoto miało prawidłową pracę tarczycy. Przeciwciała mogą przy tym zostać, więc kontrola trwa dalej.

Co jest gorsze: niedoczynność czy Hashimoto?

Żadna z nich nie jest „gorsza”, bo to nie 2 konkurencyjne choroby, tylko przyczyna i skutek. Hashimoto to atak układu odpornościowego na tarczycę, widoczny w przeciwciałach anty-TPO. Niedoczynność to sytuacja, w której tarczyca produkuje za mało hormonów. Przy subklinicznej niedoczynności i dodatnich anty-TPO ryzyko jawnej niedoczynności wynosi 4,3% rocznie, bez przeciwciał 2,6%.

Kiedy ostatnio porównałaś swoje wyniki TSH z kilku lat, zamiast patrzeć tylko na ostatni? Wypisz je w jednym miejscu. Może się okazać, że Twoja tarczyca od dawna mówi Ci coś spokojniejszego, niż podpowiada lęk.

Źródła

1. Radetti G, Gottardi E, Bona G, Corrias A, Salardi S, Loche S. The natural history of euthyroid Hashimoto's thyroiditis in children. J Pediatr. 2006;149(6):827-832. PMID: 17137901. DOI: 10.1016/j.jpeds.2006.08.045. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17137901/
2. Huber G, Staub JJ, Meier C, Mitrache C, Guglielmetti M, Huber P, Braverman LE. Prospective study of the spontaneous course of subclinical hypothyroidism: prognostic value of thyrotropin, thyroid reserve, and thyroid antibodies. J Clin Endocrinol Metab. 2002;87(7):3221-3226. DOI: 10.1210/jcem.87.7.8678. https://doi.org/10.1210/jcem.87.7.8678
3. Meyerovitch J, Rotman-Pikielny P, Sherf M, Battat E, Levy Y, Surks MI. Serum thyrotropin measurements in the community: five-year follow-up in a large network of primary care physicians. Arch Intern Med. 2007;167(14):1533-1538. DOI: 10.1001/archinte.167.14.1533. https://doi.org/10.1001/archinte.167.14.1533
4. Pearce SHS, Brabant G, Duntas LH, Monzani F, Peeters RP, Razvi S, Wemeau JL. 2013 ETA Guideline: Management of Subclinical Hypothyroidism. Eur Thyroid J. 2013;2(4):215-228. DOI: 10.1159/000356507. https://doi.org/10.1159/000356507
5. Garber JR, Cobin RH, Gharib H i wsp. Clinical practice guidelines for hypothyroidism in adults: cosponsored by the American Association of Clinical Endocrinologists and the American Thyroid Association. Endocr Pract. 2012;18(6):988-1028. PMID: 23246686. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23246686/

Suplement diety. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.