Ciągłe zmęczenie i senność, brak energii: jakie badania?

dr Piotr Kaczka (PhD, EMBA) · Ekspert ds. żywienia funkcjonalnego i suplementacji klinicznej
Biofizyk, 16 lat w badaniach i rozwoju w naukach o życiu, główny konsultant kliniczny ogólnopolskiej sieci gabinetów dietetycznych, wykładowca uczelni medycznych. Twórca marki Pro-Noo-Biotics. Więcej: ppbhc.com

Przy ciągłym zmęczeniu i senności zacznij od 5 podstawowych badań krwi: morfologii, glukozy, TSH, prób wątrobowych oraz OB albo CRP. Jeśli miesiączkujesz, dołóż ferrytynę, bo niedobór żelaza potrafi męczyć na długo przed anemią. Twoje zmęczenie nie jest wymysłem ani lenistwem. Za tym, że budzisz się bez sił i o 15:00 zasypiasz nad klawiaturą, często stoi konkretny, mierzalny powód. A powód, który widać w wynikach, da się leczyć.

W skrócie

• W badaniach z krajów europejskich (poza Niemcami) zmęczenie zgłasza od 22% do 38% osób, czyli od 1 na 5 do prawie 4 na 10 - kobiety zwykle odczuwają je mocniej.
• U osób z niewyjaśnionym zmęczeniem w gabinecie lekarza rodzinnego depresja dotyczy 18,5%, anemia 2,8%, a nowotwór tylko 0,6%.
• W badaniu 198 kobiet z ferrytyną poniżej 50 µg/l, ale bez anemii, żelazo zmniejszyło zmęczenie o 47,7%, a placebo o 28,8%.
• Hashimoto ma około 17,5% dorosłych kobiet, a gorsze samopoczucie potrafi zostać nawet przy prawidłowym TSH.

Czy to o Tobie?

16:40, parking pod blokiem. Silnik wyłączony, a Ty nie wysiadasz. Jeszcze 5 minut. Opierasz głowę o zagłówek i zamykasz oczy, bo na górze czeka kolacja, pranie i zadania domowe dzieci. Trzecia kawa nie zadziałała. Weekend też nie - w poniedziałek rano jest tak samo.

Słyszysz: „wszyscy jesteśmy zmęczeni”, „to wiek”, „to stres, odpocznij”. Odpoczywasz. Nie pomaga. I zaczynasz myśleć, że może po prostu taka już jesteś.

Nie jesteś.

Typowy obraz, który widzę w gabinecie - nazwijmy tę kobietę Beatą. 43 lata, od roku senność po obiedzie, włosy zostają na szczotce, miesiączki coraz obfitsze. Morfologia: hemoglobina 12,4 g/dl - „w normie”. Ferrytyny nikt nie zlecił. Kiedy wreszcie ją zbadała: 9 µg/l. TSH 4,6 mIU/l, przeciwciała anty-TPO wyraźnie powyżej normy. 2 przyczyny naraz, obie mierzalne, żadna wymyślona.

To nie Twoja wina. Zmęczenie to objaw, a objaw ma przyczynę - trzeba jej tylko poszukać w dobrej kolejności.

Jaka choroba powoduje ciągłe zmęczenie?

Najczęściej nie 1 choroba, tylko jedna z kilku częstych przyczyn, z których większość wychodzi w prostych badaniach. Przegląd Maisela, Bauma i Donner-Banzhoffa (Deutsches Ärzteblatt International, 2021) zebrał dane o osobach, które przychodzą do lekarza rodzinnego z niewyjaśnionym zmęczeniem. Depresja dotyczyła 18,5% z nich, czyli prawie 1 na 5. Poważna choroba somatyczna, łącznie z anemią i nowotworem - 4,3%, w tym anemia - 2,8%, a nowotwór - 0,6%.

U kobiet w wieku 35-55 lat najczęściej szukam w tych miejscach:

• Tarczyca - niedoczynność, najczęściej z powodu Hashimoto. Daje zmęczenie, senność, marznięcie i suchą skórę.
• Żelazo - niedobór zapasów żelaza (niska ferrytyna), zwłaszcza przy obfitych miesiączkach. Może męczyć przy prawidłowej hemoglobinie.
• Anemia - gdy hemoglobina spada poniżej normy, krew przenosi mniej tlenu.
• Witamina B12 i witamina D - niedobory częstsze przy diecie roślinnej, małej ilości słońca i niektórych lekach.
• Glukoza i insulina - wahania cukru dają senność po posiłkach.
• Sen - bezdech senny, czyli przerwy w oddychaniu w nocy. Często go nie zauważasz, tylko budzisz się niewyspana.
• Nastrój - depresja nie zawsze wygląda jak smutek. Czasem wygląda jak brak sił.
• Perimenopauza - nocne poty i gorszy sen potrafią odebrać energię na cały dzień.
• Leki - według przeglądu Maisela m.in. leki przeciwdepresyjne, przeciwhistaminowe, uspokajające, przeciwpsychotyczne i leki na nadciśnienie.

Dobra wiadomość z tego samego przeglądu: jeśli wywiad, badanie lekarskie i podstawowe badania krwi wychodzą prawidłowo, poważna choroba jest bardzo mało prawdopodobna.

Jakie badania zrobić, gdy ciągle chce mi się spać?

Zacznij od pakietu podstawowego, który przegląd Maisela i wsp. opisuje dla gabinetu lekarza rodzinnego: glukoza, morfologia, OB albo CRP (wskaźniki stanu zapalnego), próby wątrobowe (ALT albo GGTP) i TSH. U kobiety, która miesiączkuje, dołóż ferrytynę.

Dopiero gdy coś wyjdzie albo zmęczenie zostaje mimo prawidłowych wyników, przychodzi etap 2:

1. FT4 i przeciwciała anty-TPO - przy TSH w górnej części normy, objawach tarczycy albo Hashimoto w rodzinie.
2. Witamina D (25(OH)D) i witamina B12.
3. Insulina na czczo albo krzywa cukrowa - przy senności po posiłkach i tyciu w pasie.
4. Ocena snu - jeśli chrapiesz albo ktoś widział u Ciebie przerwy w oddychaniu. Przegląd Maisela podaje prosty kwestionariusz GOAL: płeć męska, BMI 30 lub więcej, wiek 50 lat lub więcej, głośne chrapanie. 2 punkty lub więcej oznaczają duże prawdopodobieństwo bezdechu.
5. 2 pytania o nastrój: czy w ostatnich 4 tygodniach czujesz się przygnębiona lub bez nadziei i czy straciłaś radość z rzeczy, które zwykle Cię cieszyły.

Źródło: WHO 2024 (hemoglobina), WHO 2020 (ferrytyna), PTD 2024 (glukoza), Płudowski i wsp. 2023 (witamina D). Pakiet podstawowy: Maisel i wsp. 2021. Normy TSH, FT4, anty-TPO i B12 zależą od metody, dlatego porównuj je z zakresem na swoim wydruku.

Ferrytyna ma tu najmniej oczywistą historię. Norma laboratorium bywa bardzo szeroka, a dolna granica niska. Tymczasem przegląd Maisela pisze, że żelazo może zmniejszać zmęczenie u kobiet przed menopauzą z ferrytyną poniżej 20 µg/l i hemoglobiną przy dolnej granicy normy, choć zaznacza, że przegląd Cochrane nie dał jasnych wniosków. W badaniu opisanym niżej korzyść była widoczna przy ferrytynie poniżej 50 µg/l.

Dlaczego Hashimoto tak często umyka przy zmęczeniu?

Bo jest częste, rozwija się powoli, a pojedynczy wynik TSH bywa jeszcze w normie. Metaanaliza Hu i wsp. (Frontiers in Public Health, 2022) szacuje, że Hashimoto ma 17,5% dorosłych kobiet, czyli około 1 na 6. Przez lata choroba może dawać tylko przeciwciała anty-TPO, a TSH rośnie dopiero wtedy, gdy tarczyca przestaje nadążać. Jeśli nikt nie zleci przeciwciał, Hashimoto nie istnieje na papierze. Jak wyglądają pierwsze i najbardziej typowe objawy Hashimoto, opisałem osobno.

Jest też druga strona. Zmęczenie potrafi zostać nawet wtedy, gdy TSH jest już wyrównane lekiem. W brytyjskim badaniu Saravanana i wsp. (Clinical Endocrinology, 2002) ankiety wysłano do 961 osób przyjmujących lewotyroksynę i do tylu samo osób w tym samym wieku i tej samej płci. Wśród osób, które odpowiedziały, gorsze samopoczucie psychiczne miało 32,3% leczonych i 25,6% osób z grupy porównawczej, czyli mniej więcej 1 na 3 wobec 1 na 4. Różnica utrzymywała się także u osób z prawidłowym TSH.

Dlatego przy Hashimoto zmęczenie nie zawsze oznacza złą dawkę. Czasem to żelazo, witamina D, sen albo stres, który wpływa na tarczycę i samopoczucie. Jakie badania potwierdzają chorobę, rozpisałem w tekście o tym, jakie badania wykonać, aby wykryć Hashimoto.

Co pokazało badanie z żelazem?

Pokazało, że niedobór żelaza bez anemii też męczy - i że jego uzupełnienie może zmniejszyć zmęczenie. Vaucher i wsp. (Canadian Medical Association Journal, 2012) zrekrutowali w 44 gabinetach lekarzy rodzinnych we Francji 198 kobiet w wieku 18-53 lat, które skarżyły się na zmęczenie. Wszystkie miały ferrytynę poniżej 50 µg/l i hemoglobinę powyżej 12 g/dl, czyli nie miały anemii. Przez 12 tygodni połowa dostawała 80 mg żelaza dziennie, a połowa placebo.

Źródło: Vaucher P i wsp., CMAJ 2012;184(11):1247-1254. Autorzy proponują ocenić efekt w badaniach krwi po 6 tygodniach.

Placebo też zmniejszyło zmęczenie - o prawie 30%. To uczciwa informacja: część poprawy daje sama uwaga poświęcona problemowi. Ale żelazo dało wyraźnie więcej.

Ja czytam to tak: ferrytyna 20 czy 30 µg/l wydrukowana jako „w normie” nie zamyka tematu u miesiączkującej kobiety, która od miesięcy jest wyczerpana. Żelazo bierz jednak dopiero po badaniu i z lekarzem - nadmiar żelaza też szkodzi.

Co możesz zrobić? Plan w 3 krokach

Krok 1. Zbadaj w dobrej kolejności. Najpierw pakiet podstawowy: morfologia, glukoza, TSH, ALT lub GGTP, CRP lub OB, a jeśli miesiączkujesz - ferrytyna. Zapisz obok wyników: od kiedy jesteś zmęczona, jak śpisz, jakie leki bierzesz i czy chrapiesz. Z taką kartką lekarz w 10 minut zrobi więcej niż bez niej. Gdy TSH jest w górnej części normy, poproś o FT4 i anty-TPO.

Krok 2. Lecz przyczynę, a nie samo zmęczenie. Niska ferrytyna - uzupełnienie żelaza ustalone z lekarzem i kontrola po 6 tygodniach. Niedobór witaminy D albo B12 - dawki według wyniku i zaleceń. Niedoczynność tarczycy - leczenie u endokrynologa. Chrapanie i przerwy w oddychaniu - badanie snu. Przygnębienie i brak radości - rozmowa z lekarzem albo psychologiem, bez wstydu. Do tego stałe pory snu, światło dzienne rano i ruch, który podnosi tętno, choćby 20 minut dziennie.

Krok 3. Jeśli w wynikach wyjdzie Hashimoto, wesprzyj tarczycę. Wtedy, obok leczenia ustalonego przez endokrynologa, może Ci pasować HASH STOP BIOTIC - suplement diety, który zaprojektowałem z myślą o kobietach z Hashimoto. 1 porcja dziennie, czyli 2,5 g proszku (3 miarki), rozpuszczona w ciepłej wodzie, rano lub wieczorem, regularnie. Zachowaj co najmniej 2-4 godziny odstępu od leku na tarczycę. W porcji m.in. selen w formie L-selenometioniny (137,5 µg), cynk (15 mg), inulina z cykorii, ekstrakty z chagi, reishi i traganka oraz 7 szczepów bakterii. Selen przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania tarczycy, a cynk pomaga w utrzymaniu zdrowych włosów, skóry i paznokci. Nie zamiast leczenia, obok niego.

Jak to wygląda, kiedy znajdziesz przyczynę? Budzisz się przed budzikiem i nie liczysz godzin do wieczora. Po obiedzie nie szukasz kawy. A na parkingu pod blokiem wysiadasz od razu, bo nie musisz zbierać sił na schody.

Kiedy iść do lekarza od razu?

• Zmęczeniu towarzyszy chudnięcie bez starania, gorączka, nocne poty albo powiększone węzły chłonne.
• Duszność, ból w klatce piersiowej albo kołatanie serca przy niewielkim wysiłku.
• Zasypiasz za kierownicą albo ktoś widzi u Ciebie przerwy w oddychaniu w nocy.
• Od tygodni czujesz przygnębienie, nic Cię nie cieszy albo pojawiają się myśli, że nie ma sensu żyć - powiedz o tym lekarzowi wprost, jeszcze dziś.
• Bardzo obfite miesiączki, krew w stolcu albo czarne stolce - to możliwe źródło utraty żelaza, które trzeba znaleźć.

Najczęstsze pytania

Jaka choroba powoduje ciągłe zmęczenie?

Najczęściej depresja, niedoczynność tarczycy, niedobór żelaza, anemia, cukrzyca i zaburzenia snu. W przeglądzie Maisela i wsp. z 2021 r. wśród osób z niewyjaśnionym zmęczeniem u lekarza rodzinnego depresję miało 18,5%, anemię 2,8%, a nowotwór tylko 0,6%. Jeśli podstawowe badania wychodzą prawidłowo, poważna choroba jest bardzo mało prawdopodobna.

Jakie badania zrobić, gdy ciągle chce mi się spać?

Zacznij od 5 badań krwi: morfologii, glukozy, TSH, ALT lub GGTP oraz CRP lub OB. Jeśli miesiączkujesz, dołóż ferrytynę. Przy chrapaniu oceń ryzyko bezdechu - w kwestionariuszu GOAL 2 punkty lub więcej oznaczają duże prawdopodobieństwo. W kolejnym kroku przychodzą FT4, anty-TPO, witamina D i B12.

Jakie witaminy mogą pomóc w ciągłym zmęczeniu i braku energii?

Te, których Ci brakuje - i tylko wtedy. Według polskich wytycznych z 2023 r. witamina D poniżej 20 ng/ml oznacza niedobór, a 30-50 ng/ml to stężenie optymalne. Przy niedoborze B12 pomaga uzupełnienie B12. Żelazo to nie witamina, ale w badaniu Vauchera zmniejszyło zmęczenie o 47,7% u kobiet z niską ferrytyną.

Czy ferrytyna w normie wyklucza niedobór żelaza?

Nie zawsze. Według WHO ferrytyna poniżej 15 µg/l oznacza niedobór żelaza u zdrowych dorosłych, a przy stanie zapalnym - poniżej 70 µg/l, bo zapalenie sztucznie podnosi wynik. W badaniu Vauchera żelazo zmniejszało zmęczenie u kobiet z ferrytyną poniżej 50 µg/l. Wynik oceniaj razem z CRP i objawami.

Czy przy prawidłowym TSH można mieć zmęczenie z powodu tarczycy?

Tak, to się zdarza. W badaniu Saravanana i wsp. z 2002 r. gorsze samopoczucie miało 32,3% osób leczonych lewotyroksyną i 25,6% osób z grupy porównawczej, także przy prawidłowym TSH. Pojedynczy wynik TSH nie wyklucza też wczesnego Hashimoto - potrzebne są przeciwciała anty-TPO.

Czy ciągłe zmęczenie w menopauzie to norma?

Częste, ale nie normalne w sensie „nic się nie da zrobić”. Nocne poty i gorszy sen potrafią odebrać energię, jednak w tym samym wieku łatwo przeoczyć tarczycę: Hashimoto ma około 17,5% dorosłych kobiet, a objawy niedoczynności łatwo pomylić z menopauzą. Zbadaj TSH, ferrytynę i morfologię, zanim uznasz, że to „tylko hormony”.

Jak długo musi trwać zmęczenie, żeby iść do lekarza?

Przegląd Maisela i wsp. nazywa zmęczenie przewlekłym, gdy trwa dłużej niż 6 miesięcy, ale podstawowe badania mają sens wcześniej. Jeśli od kilku tygodni sen i weekend nie przywracają Ci sił, to wystarczający powód, żeby zrobić 5 podstawowych badań krwi. Przy objawach alarmowych idź od razu.

Co najbardziej odbiera Ci energię: poranki, popołudnia po obiedzie czy wieczory? Zapisz przez tydzień, kiedy zmęczenie jest najsilniejsze. Ta notatka bywa dla lekarza równie cenna jak wyniki.

Źródła

1. Maisel P, Baum E, Donner-Banzhoff N. Fatigue as the chief complaint - epidemiology, causes, diagnosis, and treatment. Dtsch Arztebl Int. 2021;118:566-576. DOI: 10.3238/arztebl.m2021.0192. https://doi.org/10.3238/arztebl.m2021.0192
2. Vaucher P, Druais PL, Waldvogel S, Favrat B. Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin: a randomized controlled trial. CMAJ. 2012;184(11):1247-1254. PMID: 22777991. DOI: 10.1503/cmaj.110950. https://doi.org/10.1503/cmaj.110950
3. Saravanan P, Chau WF, Roberts N, Vedhara K, Greenwood R, Dayan CM. Psychological well-being in patients on 'adequate' doses of l-thyroxine: results of a large, controlled community-based questionnaire study. Clin Endocrinol (Oxf). 2002;57(5):577-585. DOI: 10.1046/j.1365-2265.2002.01654.x. https://doi.org/10.1046/j.1365-2265.2002.01654.x
4. Hu X, Chen Y, Shen Y i wsp. Global prevalence and epidemiological trends of Hashimoto's thyroiditis in adults: a systematic review and meta-analysis. Front Public Health. 2022;10:1020709. DOI: 10.3389/fpubh.2022.1020709. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.1020709
5. World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Genewa: WHO; 2020. ISBN 978-92-4-000012-4. https://www.who.int/publications/i/item/9789240000124
6. World Health Organization. Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations. Genewa: WHO; 2024. https://www.who.int/publications/i/item/9789240088542
7. Płudowski P i wsp. Guidelines for preventing and treating vitamin D deficiency: a 2023 update in Poland. Nutrients. 2023;15(3):695. DOI: 10.3390/nu15030695. https://doi.org/10.3390/nu15030695
8. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024. Stanowisko PTD. https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecania-aktywni-czlonkowie-2024

Suplement diety. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.